صنایع غذایی
محصولات ارگانیک در ایران و جهان‬‬‬‬

مطابق با آخرین آمار منتشر شده محصولات ارگانیک که مربوط به سال 2017 است، سطح زیرکشت این محصولات حدود 70 میلیون هکتار است که حدود 4‭/‬1 درصد کل اراضی مستعد کشت جهان را شامل می‌شود‭. ‬همچنین تعداد کشورهایی که محصولات ارگانیک تولید میکنند از 178 کشور در سال 2016 به 181 کشور در سال 2017 افزایش پیدا کرده‌اند و تقریبا می‌توان گفت که محصولات ارگانیک در تمام کشورهای دنیا به‌صورت گواهی شده و مستند تولید می‌شود‭. ‬ارزش بازار محصولات ارگانیک از 80 میلیارد یورو در سال 2016 به 92 میلیارد یورو در سال 2017 افزایش پیدا کرده است‭. ‬بنابراین تمام آمار و ارقام‌ها نشان می‌دهد که اقبال جهانی نسبت به محصولات ارگانیک در حال افزایش است و این محصولات با روند روبه رشدی، جایگاه خودش را در بازارهای جهانی پیدا میکند‭.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
برای مثال سهم کشت محصولات ارگانیک از کل اراضی کشاورزی در کشور آلمان 11 درصد یعنی حدود 3‭/‬1 میلیون هکتار، در اتریش 24 درصد، در فرانسه حدود 12 درصد، در ایتالیا حدود 14 درصد و در سوئد 18 درصد می‌باشد‭.‬‬‬‬
‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
محصولات ارگانیک در ایران‬‬‬
متأسفانه در ایران، با وجود اسناد بالادستی مانند سیاست‌های کلی محیط زیستی، ابلاغیه مقام معظم رهبری، برنامه‌های پنجم و ششم توسعه که درخصوص توسعه محصولات ارگانیک داریم، به دلیل عدم حمایت‌ها، این محصولات جایگاه شایسته خودش را پیدا نکرده است‭. ‬کشاورزی ارگانیک که یک نوع کشاورزی حمایتی است و می‌تواند سیستم کشاورزی خرده مالکی در کشور ما را نجات بدهد، متأسفانه مورد بی‌توجهی و بعضاً ارگانیک ستیزی قرار گرفته است‭. ‬ظرفیت‌های کشاورزی ارگانیک در ایران بسیار بالاست‭. ‬اولاً بسیاری از محصولاتی که امکان کشت دیم در کشور ما را دارند، می‌توانند به‌صورت ارگانیک کشت شوند‭. ‬بسیاری از غلات، میوه‌ها و محصولاتی که به صورت دیم یا در عرصه‌های طبیعی رشد میکنند، همچنین بسیاری از محصولات عشایری و تقریباً کلیه گیاهان دارویی کشور ما قابلیت ورود به فرایند ارگانیک و‌گذار به ارگانیک را دارند‭. ‬همچنین در عرصه زنبورداری می‌توانیم سهم محصولات ارگانیک را بسیار زیاد کنیم و در آبزی‌پروری نیز پتانسیل‌های بالایی داریم‭. ‬ولی متأسفانه به دلیل عدم تدوین برنامه حمایتی مناسب و عدم انعکاس کشاورزی ارگانیک در بودجه سراسری، در حال عقب افتادن از قافله ارگانیک دنیا هستیم‭.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
سطح زیرکشت محصولات گواهی شده ارگانیک و تولیدات در عرصه طبیعی و گستره زنبورداری ارگانیک در ایران حدود 80 هزار هکتار است و کمتر از 1 درصد ظرفیت موجود در کشور ما به محصولات ارگانیک تعلق دارد‭. ‬درحالیکه می‌توانیم سطح زیرکشت ارگانیک را در موارد ذکر شده، حداقل به 5‭/‬2 میلیون هکتار، یعنی تقریباً 20 درصد سطح زیر کشت کشور برسانیم که خوشبختانه تقاضای آن هم در بازار وجود دارد‭. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
مشکل پیش روی ارگانیک اینجاست که دولتمردان ما در وهله اول باید کشاورزی ارگانیک را به رسمیت بشناسند‭. ‬دوم اینکه ساز و کارهای نظارتی برای آن برنامه‌ریزی و اجرایی کنند و سوم اینکه از این توسعه و تولید محصولات ارگانیک، حمایت‌های لازم را به عمل آورند‭. ‬نکته چهارم اینکه متأسفانه در کنار خلأهایی که برای محصولات ارگانیک وجود دارد، حتی از سوی برخی جریانات، ارگانیک ستیزی هم اتفاق می‌افتد‭. ‬مثلاً ادعا می‌شود که محصولات ارگانیک نمی‌توانند تولید کافی داشته باشد‭. ‬در صورتیکه خلأ عملکردی در بین کشاورزی ارگانیک و کشاورزی رایج، سال به سال در حال کاهش است‭.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
آخرین مقاله‌ای که در مجله نیچر در سال 2017 چاپ شده است، با بررسی مزایای سلامتی، زیست محیطی، تنوع زیستی، درآمد بالاتر، سازگاری با اکوسیستم، سلامت خاک، کیفیت تغذیه، عملکرد و‭ ... ‬نشان می‌دهد که کشاورزی ارگانیک مزیت بسیار بیشتری از کشاورزی رایج دارد‭. ‬در پارامتر عملکرد بعضاً بین 15‭-‬5 درصد کاهش محصول در سال‌های نخست وجود دارد، ولی در پارامتر عناصر تغذیه‌ای و زیست محیطی، بهداشتی و‭ ... ‬در اولویت بسیار بالاتری است‭. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
در رویکرد جهانی بین کشاورزی ارگانیک، کشاورزی رایج و کشاورزی مبتنی بر دستکاری ژنتیکی‭  - ‬تراریخته‭ -  ‬باید گفت که دنیا در حال حرکت به سمت کشاورزی ارگانیک است‭. ‬مثلاً در استرالیا در برابر 35 میلیون هکتار سطح زیر کشت محصولات ارگانیک، فقط 700 هزار هکتار محصولات تراریخته و آن هم فقط در پنبه کشت می‌شود و دنیا به این جمع‌بندی رسیده که ارگانیک محصول پایدارتر و سالم‎تری است‭. ‬همچنین مواردی مانند افزایش تولید نهاده‌های ارگانیک مانند‭: ‬سموم و کودهای ارگانیک، استفاده از میکروارگانیسم‌ها برای کنترل آفات و بیماری‌ها، سرمایه‌گذاری کمپانی‌های بزرگ دنیا روی نهاده‌های سبز و ارگانیک و‭ ... ‬همه نشان می‌دهد که ارگانیک‌ها شبکه‌ای از علوم مختلف را ایجاد کرده است و نگرش علمی جامعی را در علوم کشاورزی و زیستی در پیش پای بشر قرار داده است که همواره رو به توسعه است‭.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
امروزه نسل سوم محصولات ارگانیک، ‮«‬کشاورزی مبتنی بر فناوری‮»‬، کاملا بر روی لبه‌های فناوری حرکت میکند و کشاورزی ارگانیک از فناوری‌های مدرن بهره‌برداری میکند‭.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
کسانی که مخالف و دشمن کشاورزی ارگانیک هستند، خیال میکنند که در کشاورزی ارگانیک برای بسیاری از موانع تولید مانند آفات، بیماری‌ها، کود‌ها و‭ ... ‬فکری نشده است، در صورتی که برای همه اینها، نهاد‌ه‌های سالم و طبیعی در دسترس است‭. ‬هرچند که در کشاورزی ارگانیک، اصل بر پیش‌گیری است، اما چون ما در ایران در این مقوله عقب هستیم، فکر میکنیم در دنیا هم فکری برای این موارد نشده است‭. ‬در صورتی که این‎گونه نیست و در دنیا برای همه این موارد برنامه‌های دقیقی دارند‭. ‬متأسفانه‌، چون ما این فناوری‌ها را در کشورمان دنبال نکرده‌ایم و در ارزیابی جایگاه کنونی ارگانیک در امنیت غذایی جهان مطالعات کمتری داریم، با صحبت‌هایی مانند اینکه کشاورزی ارگانیک لوکس است یا توان تولید لازم را ندارد و حرف‌هایی از این دست، صورت مسئله را پاک میکنیم‭.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
همین تعداد تولیدکنندگان ایرانی فعال در محصولات ارگانیک، بدون هیچ حمایتی به کارشان ادامه می‌دهند و این نشان می‌دهد که تقاضا برای محصولاتشان وجود دارد‭.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
 شوربختانه با وجود شعاری که دولت فعلی داشت، یعنی ‮«‬دولت محیط زیستی‮»‬، اما رفتارهایش کاملاً مخالف محیط زیست است‭. ‬مثلاً برای توسعه محصولات ارگانیک هیچ بودجه‌ای اختصاص داده نشده است، در‌صورتیکه پایدارترین و سازگارترین روش کشاورزی محیط زیستی است‭. ‬ضمن اینکه درآمد عظیمی هم می‌توانیم از صادرات محصولات ارگانیک و گیاهان دارویی داشته باشیم‭.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
عدم پذیرش گواهی 11000 از سوی وزارت بهداشت‬‬‬‬‬‬‬
در کشور ما با وجود استاندارد 11000، که یک سازمان معتبر دولتی آن را تدوین کرده، اما این استاندارد متاسفانه مورد قبول وزارت بهداشت قرار نگرفته است‭. ‬از طرف دیگر درخصوص برچسب‌گذاری محصولات ارگانیک سردرگمی‌های زیادی وجود دارد‭. ‬لازم است که یک سازوکار مناسبی ایجاد شود تا مصرفکنندگان ارگانیک از سردرگمی نجات پیدا کنند‭. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
ارگانیک به محصولی اتلاق می‌شود که فرایند پایش‌های سه‌ساله محیط زیستی، طبیعی و عدم وجود نهاده‌های مصنوعی و شیمیایی در آن اثبات شده باشد و دائماً مورد ارزیابی قرار گیرد و گواهی لازم را اخذ کرده باشد‭. ‬‬‬‬
‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
چگونگی ردیابی محصولات ارگانیک‬‬‬
در مورد این محصولات متأسفانه خلأ نظارتی وجود دارد و سازوکار آن باید مشخص شود‭. ‬همان‌طور که در مورد محصولات غذایی و بهداشتی، ‮«‬سیب سلامت‮»‬ تعریف کرده‌ایم، باید چنین سازوکاری برای محصولات ارگانیک هم در وزارت بهداشت وجود داشته باشد‭. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
کمکی که انجمن ارگانیک توانست انجام بدهد این بود که با اختصاص یک کد 18 رقمی برای محصولات واجد گواهی معتبر، حداقل یک سازوکار کمکی برای ردیابی این محصولات طراحی کند اما تا زمانی که سازوکارهای نظارتی در بین مسئولان تعریف نشود، این سردرگمی در مورد مصرفکننده وجود خواهد داشت‭. ‬ذکر این نکته ضروری است که انجمن ارگانیک، چون یک سازمان مردم نهاد است، صلاحیت اعطای مجوز به این محصولات را ندارد‭. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
نهادها و موسساتی که گواهی محصولات ارگانیک را صادر میکنند دو دسته هستند‭:‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
1- شرکت‌ها و نهادهایی که از طرف سازمان ملی استاندارد ایران تأیید صلاحیت شده باشند که در حدود 6 شرکت هستند و می‌توانند الزامات محصولات ارگانیک را بررسی و بعد از سه سال گواهی لازم را صادر نمایند‭. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
2- شرکت‌های بازرسی که به‌عنوان نماینده شرکت‌های اروپایی گواهیکننده محصولات ارگانیک، در ایران فعالیت میکنند و می‌توانند به نمایندگی از این شرکت‌ها و با رعایت الزامات و ضوابط بین‌المللی، گواهی محصولات ارگانیک را صادر نمایند‭.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
پس محصولات ارگانیک در کشور ما، یا گواهی استاندارد ملی را دارند یا استانداردهای بین‌المللی، که در هر دو حالت باید هر ساله تمدید شود‭. ‬در غیر این‌صورت، اعتبار مجوز ارگانیک منقضی می‌شود‭.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
ابتکاری که انجمن ارگانیک به خرج داده، این است که تولیدکنندگانی که یکی از این گواهی‌ها را داشته باشند و اسنادشان را به انجمن ارائه بدهند، انجمن اطلاعات آن‌ها را در بانک اطلاعاتی خودش ثبت میکند و بر مبنای مدت اعتبار گواهی‌شان، یک کد 18 رقمی برای این شرکت‌ها صادر میکند‭. ‬از طریق این کد می‌توان صحت ادعای این شرکت‌ها را پیگیری کرد‭. ‬اگر مصرفکننده وارد سایت انجمن ارگانیک شود و این کد را رهگیری نماید، اطلاعات شرکت و محصول را در اختیارش قرار می‎دهد‭. ‬حتی اگر به هر دلیلی گواهی محصول از درجه اعتبار ساقط شده باشد هم مشخص است‭. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
کدی که انجمن ارگانیک صادر میکند، صرفاً جهت ردیابی محصولات است و گرنه انجمن ارگانیک، صلاحیت صدور گواهی ارگانیک را ندارد‭. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
سازمان استاندارد ایران نیز اخیراً یک سازوکار جدیدی برای راستی‌آزمایی این محصولات تعیین کرده است تا شرکت‌هایی که گواهی ارگانیک دارند، در یک سامانه‌ای که ایجاد کرده ثبت‌نام کنند که این سامانه هم به شناسایی محصولات کمک خواهد کرد‭. ‬سازوکار پایش و بازرسی محصولات ارگانیک در دنیا به این صورت است که الزامات را دولت‌ها می‌نویسند و نظارت، پایش و گواهی دادن را به شرکت‌های بازرسی برون‌سپاری میکنند‭. ‬تقریباً مشابه آن هم در ایران پیاده شده اما این مسائل چندان که باید، برای مصرفکننده شفاف نشده است‭. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

نویسنده:  دکتر آزاد عمرانی‭ *‬‭* ‬عضو انجمن ملی ارگانیک‬‬‬‬

ماهنامه دام و کشت و صنعت- شماره ۲۳۶ – دی ۱۳۹۸

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow