حيوانات دنيا را چگونه مي بينند

ماهنامه دام کشت و صنعت، شماره 119

حيوانات دنيا را چگونه مي بينند
حيوانات دنيا را چگونه مي بينند

نويسنده: مسعود رسولي

دپارتمان دامپزشكی و صنایع غذایی نشریه
    همه حيوانات نمي توانند مانند انسان ببينند، خيلي از حيوانات دنيا را در هاله اي از رنگ خاكستري يا بسيار كمرنگ مي بينند اما بعضي از آنها مي توانند در تاريكي مطلق ببيند و بعضي ديگر رنگ هايي كه در دامنه ديد انسان نيستند را نيز تشخيص مي دهند، رنگ هايي كه هيچ وقت انسان نديده، حتي تعدادي دوچشم هایی دارند كه به آنها در شكار موجودات از صدها متر فاصله كمك مي كند. در اين مقاله نوع ديد چند گونه از حيوانات مورد مطالعه قرار گرفته است اما قبل از آن لازم است نگاهي اجمالي به تكامل چشم در جانداران داشته باشيم. همان طور كه در شكل مي بينيد اولين و ساده ترين نوع چشم كه به آن Pigment spot مي گويند از چند رشته عصبي تشكيل شده كه تنها به نور مريي پاسخ مي دهد و حالت كامل يافته تر آن Pigment pit است كه علاوه بر تشخيص نور به خاطر وجود حفره چشمي مي تواند سمت آن را تشخيص دهد، در مسير تكامل به حالت Pin honeeye و سپس Lens eye و در نهايت چشم پيچيده انسان Complex eye مي رسيم.
    ديد حشرات: بسياري از حشرات چشم مركب Lens eye دارند كه تشكيل شده از صدها يا هزاران لنز كوچك كه به شكل كندوي عسل در كنار هم قرار گرفته اند. برخلاف تصور عوام كه حشرات در يك زمان، صدها كپي از يك تصوير را نمي بينند بلكه هر لنز قسمت كوچكي از تصوير كلي را مي گيرند و الگو و شكلي شبيه موزاييك درست مي كنند، يك چشم مركب (Praying Mantise) مي تواند از ده تا سي هزار قسمت تشكيل شده باشد كه بسته به نوع حشره متفاوت است. براي مثال (dragon Fly) سنجاقك و آخوندك بيشترين تعداد قسمت ها (بالاي سي هزار تا) را دارد همان طور كه در عكس مي بينيد آنها ديد موزاييكي دارند و آنچه را كه ما به وضوح مي بينيم آن ها به صورت شطرنجي مي بينند.


    ديد زنبور: زنبورها هم از چشم مركب استفاده مي كنند اما آنها توانايي تشخيص رنگ قرمز را ندارند. دنياي زنبورها بيشتر از رنگ هاي زرد، سبز و آبي تشكيل شده است. همان طور كه در شكل مي بينيد گل كه ما به رنگ قرمز مي بينيم آنها به رنگ آبي مي بينند، همچنين زنبورها مي توانند دامنه فرابنفش را ببينند با بسامد بيشتر از نور مريي و طول موج كمتر (امواج الكترومغناطيس از راديويي تا گاما قرار دارند كه نور مريي در ميانه آن قرار دارد ، فرابنفش بالاتر و فرو سرخ كمتر)

    ديد ميگو و خرچنگ: ميگو و خرچنگ كمترين تكامل ديد را دارند. آنها نيز از چشم مركب Compound eye مانند حشرات استفاده مي كنند با اين تفاوت كه جزييات كمتري مي بينند. همان طور كه در شكل زير مي بينيد ميگو، همنوع خود را به اين صورت مي بيند، خوشبختانه ميگوها و خرچنگ ها در گرفتن سيگنال ها از حركت هاي ناگهاني بسيار قوي هستند و اين يك راه دفاعي بسيار خوب براي آنها به شمار مي رود.
    ديد پرندگان: پرندگاني كه در روز پرواز مي كنند گستره رنگي وسيع تري نسبت به انسان دارند كه شامل نور فرابنفش نيز مي شود و بايد گفت كه ما انسان ها هيچ وقت نمي توانيم اين طيف رنگ ها را ببينيم. به خاطر همين است كه ارزيابي ديد اين پرندگان و تقليد از آن ها بسيار مشكل است. پرندگان شكاري مانند عقاب، كركس، شاهين و قرقي به خاطر داشتن ديد و چشمي تيزبين كه آنها را قادر به ديدن شكار از فاصله چند صد متري مي كند كه حتي مي توانند يك نقطه را بزرگ تر از محل هاي ديگر و دقيق تر ببيند، شناخته شده هستند.

    ديد مارها: مارها از چشمان عادي خود در طول روز استفاده مي كنند اما در شب از جفت ديگر چشمانشان كه در زير چشم اصلي آنها قرار دارد و Pitorgan گفته مي شود بهره مي برند. اين چشمان فرعي مي توانند سينگال هايي را از اجسام گرم پيرامون خود بگيرند. مكانيسم عمل اينها به صورت دريافت infrared Heat مي باشد كه با توجه به اين امواج حتي مي توانند جهت قرارگيري جسم را تعيين كنند مانند عكس زیر. در طول روز ديد مارها وابستگي زيادي به حركت دارد و در واقع اگر شكار آنها كاملا بي حركت باشد آنها نمي توانند آن را ببينند و از آن صرف نظر كنند.


    ديد تك سميان: اسب ها و حيوانات مشابه آن مانند گورخر و الاغ داراي چشماني هستند كه در برجسته كردن محيط دو طرف سر اسب به آنها مي كند، اين امتياز آنها را قادر مي سازد تا در مواقع لزوم از دست شكارچيان فرار كمك كنند. ايراد ديد آنها اين است كه آنها ديد دو چشمي ندارند (Binocular vision) اسب ها هميشه دو تصوير مي بينند ولي نمي توانند اين تصاوير را به يكديگر متصل كنند مانند عكس زیر، با وجود اين كه ديد محيطي و ديد شبي اسب ها نسبت به انسان بهتر است ولي تشخيص رنگ آنها ضعيف است، آنها مي توانند رنگ سبز و آبي را تشخيص دهند اما بيشتر ديد آنها از طيف هايي از خاكستري تشكيل شده است.



    ديد سگ و گربه: به طور كلي پذيرفته شده است كه سگ ها و گربه ها كوررنگ هستند آنها فقط سايه كمرنگي از رنگ ها را مي بينند و بعضي از آنها ديدي مشابه انسان هاي كور رنگ دارند كه با آنها قابل مقايسه است. (انسان هاي كوررنگ غالبا قادر به تشخيص رنگ قرمز و سبز نيستند) همچنين سگ ها و گربه ها نيز ديد محيطي و شبانه بهتري نسبت به ما دارند با چشماني كه بسيار حساس به حركت مي باشد اين ويژگي به آنها كمك مي كند تا براي زندگي خود هر چه بهتر شكار كند.



    ديد كوسه ها: با وجود اين كه ديد كوسه ها بسيار شبيه ما مي باشد (هر دو شامل شبكيه، لنز، عنبيه، قرنيه و مردمك) ولي توانايي ديد ما اندكي متفاوت است زيرا كوسه ها سلول هاي مخروطي شبكيه را ندارند در نتيجه قادر به تشخيص رنگ ها نمي باشند. به علاوه چشمان كوسه ها طوري طراحي شده كه قادر به دريافت حداكثر نور تا حد ممكن مي باشند تا بتوانند اعماق آب هاي تيره را ببينند، با وجود اين كه آنها مي توانند از اين نور براي ديدن اجسام تا فاصله 18 متري (Feet 60) هم ببينند ولي هنوز هم ديد آنها به تيزي ديد ما نيست.
    در پايان قابل ذكر است غالب حيوانات قادر به ديدن تصاوير سه بعدي نمي باشند زيرا اكثر آنها چشمانشان در دو طرف سرشان قرار گرفته در اين ميان استثناهايي هم وجود دارد كه مي توان به ديد سه بعدي در ميمون ها (بهترين ديد سه بعدي در حيوانات) شير، جغد (در بين پرندگان) و ماهي Flat fish اشاره كرد.
     □

تعداد خوانندگان اين مطلب: 324

مشاهده فهرست مطالب شماره 119