07 خرداد 1396 - 28 May 2017

ماهنامه دام وکشت وصنعت/شماره :200/ ماه:آذر/سال 1395

 

دکتر حمید ورناصری دانش‌آموخته دکترای ژنتیک و اصلاح‌ نژاد، مدرس دانشگاه و از مدیران ارشد ملی کشور، متخصص برجسته ژنتیک دام و طیور نیمه آبان‌ماه امسال در یک صبحانه کاری و در جمع تعدادی از مدیران مسئول نشریات تخصصی، با اشاره به مناقشات موجود در رابطه با «محصولات تراریخته ترانس ژنیک» (transgenic)، و در پاسخ به یکی از ارباب جراید در این نشست، صمیمانه و بدون تکلف گفت: گرچه موضوع عرصه تخصصی اینجانب ژنتیک دام و طیور است و تمایلی به ورود به بحث گیاهان ندارم، اما چون موضوع مطرح شده بیشتر جنبه تقابل جویی سیاسی به خود گرفته، بدون تایید یا رد آن، به واقعیت‌های عینا موجود در زمینه تولید این محصولات در پهنه جهانی اشاره می‌کنم و آمار و ارقام آن نیز برای سیاست‌گذاری و همچنین کسانی که در محتوا و مضمون اقتصاد مقاومتی و به ویژه امنیت غذایی کشورمان مداقه می‌کنند، حائز اهمیت است.

از طرفی آنچه می‌گویم حاصل تحقیق شخصی است که در اوقات فراغت و حسب مشابهت و قرابت موضوع اصلاح نژاد که تخصص اینجانب است با موضوع ترانس ژنیک در عرصه گیاهان صورت گرفته و این مطالعه و تحقیق شامل بیش از 600 صفحه آمار و ارقام از تمامی کشورهای دنیا است که هر کدام به نوعی درگیر تولید، مصرف و یا صادرات محصولات تراریخته می‌باشند.

تفاوت ماهوی میان اصلاح‌ نژاد با Transgenic

دکتر ورناصری در این نشست هم‌اندیشی یادآور شد: بر آن بودم که تفاوت ماهوی میان اصلاح نژاد در دام با ترانس ژنیک (transgenic) را، دقیقا در عرصه استفاده از ژن‌های غیر هم خانواده به ویژه ذرت و دانه سویا دریابم و در عین حال، صحنه جهانی در رابطه با تاریخ شروع فعالیت‌های تجاری و تولید انبوه محصولات تراریخته در کشورهای سرآمد (head country)، که این محصول را تولید، مصرف و صادر می‌کنند، را بشناسم. این بحث به گفت‌وگویی جدی با سئوال‌های بی‌وقفه میان مدیران مسئول مجلات تخصصی و دکتر ورناصری تبدیل شد و بیش از دو ساعت‌ونیم ادامه یافت. دکتر ورناصری مجددا تاکید کرد: در این فرصت کوتاه و گفت‌وگوی دوستانه قصدم این نیست که به مزایا و مَضار تراریخته بپردازم یا بگویم موافقان درست می‌گویند یا مخالفان، بلکه اصرار دارم به آمار و ارقامی قابل اتکا و مُتقَن از محصولاتی چون ذرت، سویا، پنبه ، کلزا یا کانولا که در کشورهای مختلف کاشت، داشت، برداشت، مصرف و صادر می‌شوند، اشاره کنم.

تولید مکر در نشریات تخصصی

دکتر ورناصری در عین حال به صورت تلویحی از برخی مجلات تخصصی بخش کشاورزی که کم‌تر به این موضوع در ابعاد تولید جهانی پرداخته‌اند انتقاد کرد و گفت: چون باور دارم مجلات تخصصی منشاء اثر هستند، تولیدِ فکر می‌کنند و موجب تحرک در سطوح مختلف وزارتخانه و در میان کارشناسان و متخصصان می‌شوند و با تمرکز بر موضوعات، آن‌ها را در تیررس بحث، توجه و پرداختن توسط دست‌اندرکاران قرار می‌دهند، لذا برعکس اخبار، معتقدم که «مفاهیم» در کشاورزی، ماندگاری بیشتر و تاثیر قابل توجه‌تری در بسترسازی فرهنگی برای توسعه پایدار دارند. مثلا این‌که یک کشتی ذرت تراریخته وارد شد یا نشد، مرغ و تخم مرغ گران شد یا نشد و... اخباری زودگذر هستند، اما آنچه که در عرصه سیاست گذاری، برنامه‌های کلان و ایده‌ها و پدیده‌های نو، توسط مجلات تخصصی جدی به بحث گذاشته می‌شوند، تکانه‌هایی هستند که بعضی مباحث اصلی توسعه کشاورزی و تحولات مربوط به آن را تثبیت و تاریخی می‌کنند.

وی تاکید کرد: انعکاس اخبار ضروری است اما از آنجا که جامعه از نظر جناحی و سیاسی قطب‌بندی شده ممکن است در مورد هر خبری یک پیش داوری ذهنی وجود داشته باشد که در پذیرش یا عدم پذیرش خبر تاثیر بگذارد، بنابراین خبر رسانی درچارچوب اطلاع‌رسانی، تاثیر کمتری نسبت به بحث‌های استدلالی، تشریحی و اقناعی در عرصه فرهنگ سازی و مسیردهی به کشاورزی کشور دارد. وی یادآور شد: بحث‌های تحلیلی، استدلالی توام با انتقاد مشفقانه، موجب اصلاح امور، ایجاد تحرک در میان مدیران و حتی سیاستگذاران خواهد شد.

از آنجا که مجددا از دکتر ورناصری، (جدای از مسئولیتی که دارد)، تقاضا شد مختصری از نتایج تحقیقات انجام شده خود را در اختیار مدیران مسئول نشریات تخصصی بگذارد، وی وارد بحث شد و بخشی از پاورپوینت‌های مرتبط به مطالعه خود در مورد ترانس ژنیک را با توضیحاتی ارائه داد.

 

افزایش جمعیت جهانی، محدودیت منابع پایه تولید و امنیت غذایی

دکتر ورناصری گفت: این‌که جمعیت جهانی در حال افزایش است اصلی پذیرفته شده است و همروند با این پدیده، محدودیت منابع قابل دسترس برای تولید مواد اولیه غذایی و ذخایر آب در حال کاهش، افزایش درجه حرارت زمین، گسترش اقلیم‌های خشک، افزایش مصرف غذا به لحاظ تنوع و کیفیت و کمیت آن حتی نسبت به جمعیت کنونی جهان و گرایش به رفاه بیشتر درمیان کلیه اهالی جهان، چالش‌های قابل تاملی هستند که نمی‌توان نادیده انگاشت یا از کنار آن‌ها گذشت. وی خاطر نشان ساخت: جامعه شناسان و دانشمندان مردم شناس، غالبا به افزایش جمعیت کره خاکی به 9 میلیارد نفر در سال 2050 اشاره می‌کنند، این یک پدیده اجتناب‌ناپذیر است که نظریه‌پردازان راهبردی کشور ما نیز به آن توجه دارند. جمعیت کنونی کشور ما به 85 میلیون نفر نزدیک می‌شود، برای تامین غذای این 85 میلیون نفر چه باید بکنیم؟

 

بهره‌وری در حوزه ژنتیک اجتناب‌ناپذیر است

سئوال این است که آیا امکان افزایش زمین‌های کشاورزی ما وجود دارد؟ آیا تامین آب کشاورزی برای سطوح بیشتری از زمین‌های موجود کشاورزی امکان‌پذیر است؟ در پاسخ به این موضوعات راهبردی متوجه خواهیم شد که توسعه افقی جوابگو نیست، باید به افزایش بهره‌وری دست یابیم و وارد حوزه ژنتیک، اصلاح نژاد و اصلاح نباتات شویم، به عبارتی، «بهره‌وری بیشتر در حوزه ژنتیک» اجتناب‌ناپذیر است.

این استاد دانشگاه گفت: اصلاح نژاد، تفاوت اساسی با ترانس ژنتیک دارد. کار اصلاح نژاد بر اساس انتخاب است و در واقع سلکسیون اتفاق می‌افتد. «راز بقا » هم بر اساس انتخاب بوده است، ما چاره‌ای جز این نداریم. چرا که امنیت غذایی در جغرافیاهای ملی و در حوزه اقتدار کشورها در آینده، حادتر و از اهمیت بیشتری برخوردار خواهد شد. تردید نکنید اگر مناقشه یا تضادی منجر به مقابله در عرصه جهانی شود، حتما بحث تامین غذا یکی از شاخص‌های تعیین کننده آن خواهد بود.

بنابر آنچه که گفته شد و اهمیت موضوع امنیت غذایی، همان‌طوری که جهان تاکنون عمل کرده و تولید 10 لیتر شیر گاو را با اصلاح نژاد به 45 لیتر رسانده است، ما نیز باید به این سمت برویم.

 

افراط و تفریط در ترانس ژنیک (transgenic)

دکتر ورناصری گفت :با این توصیف درمورد ترانس ژنیک نباید با افراط و تفریط برخورد کنیم؛ این‌که اعلام شود هیچ مزایایی نداشته و تماما ضرر و زیان به حال جامعه است یا این‌که هیچ مشکلی ندارد هر دو موضع‌گیری از روی تعصب است. این پدیده تکنولوژیکی همانند تمامی علوم در فرایند زمان دچار تغییر و تحول خواهد شد و چه بسا 10سال آینده پذیرش گسترده و عمومی‌تری در میان صاحب‌نظران پیدا کند و یا اشکالاتی در آن یافت شود که در حال حاضر برای دانشمندان مکشوف نیست. به همین دلیل در چارچوب مصالح و منافع ملی کشورمان باید مزایا و مَضار آن را بدون تعصب و پیش داوری سیاسی یا غیر آن بررسی و با کشف نقاط خطر و ریسک، از آن بهره‌برداری کنیم. نباید فضایی در میان افکار عمومی ایجاد شود که حتی کسی که معنی دقیق این تکنولوژی را نمی‌داند اظهارنظر کند یا به تحلیل مزایا و مضار آن بپردازد. باید فرهنگ شناخت از این پدیده جهانی در عرصه گیاهی را گسترش دهیم؛ دامن زدن به اختلاف میان مخالفان و موافقان کمکی به حل موضوع نمی‌کند به همین جهت اعتقاد دارم مجلات تخصصی با تاثیرگذاری بر افکار عمومی بخش می‌توانند، به صورت علمی و بدون جهت‌گیری خاص وارد بحث شوند.

 

تفاوت ژنتیک و اصلاح نژاد با ترانس ژنیک  (transgenic)

این دانش‌آموخته دکترای ژنتیک و اصلاح نژاد، مهره‌های تسبیحی با رنگ‌های مختلف را نشان داد و گفت: در ترانس ژنیک (transgenic)، فرض کنید این دو مهره سیاه و قرمز که  به مثابه دو ژن هستند را قطع و سپس وارد ژنوم گیاه کنید، به عبارتی در این فرایند، الزاما مانند اصلاح نژاد، همسانی گونه برای انتقال مطرح نیست؛ بلکه از یک موجود زنده ارگانیک، مثل یک باکتری با گونه‌ای از یک گیاه، مثلا ذرت، سویا و یا پنبه، یک ژن مقاوم در مقابل آفات را وارد می‌کنید. در اصلاح نژاد، هر حیوان در مسیر ژنتیکی خودش مورد اصلاح قرار می‌گیرد، به گونه‌ای که مثلا نمی‌توان ژن‌های یک گوسفند را وارد ژن‌های گاو کرد، آنچه امکان‌پذیر می‌باشد، این است ‌که یک ژن گاو ماده پر تولید هلشتاین را برای اصلاح و بهره‌وری بیشتر، مثلا در فرایند ژنتیکی گاو سیمنتال وارد کرد، اما در ترانس ژنیک، شما ممکن است از گاو یک ژن بگیرید و آن را به یک موجود تزریق کنید، البته با یک هدف خاص درعرصه تولید، یعنی در ترانس ژنیک می‌توان ژن را از هر موجودی به موجود دیگر منتقل کرد. دانشمندان و افرادی که در این زمینه تحقیقات علمی داشته‌اند، می‌گویند محدودیت گونه‌ای وجود ندارد، ممکن است از یک باکتری گرفت و به گیاه زد، مثلا در ذرت ترانس ژنیک (transgenic)، ذرت‌های HT و BT تولید می‌شود.

دکتر ورناصری در توضیح بیشتر و تفاوت میان اصلاح نژاد و تراریخته افزود: در اصلاح نژاد گاو، می‌بایست 9 ماه صبر کرد تا گوساله‌ای که بخشی از ژن‌ها به آن منتقل شده، متولد گردد و این فرایند ممکن است چند نسل به‌منظور تثبیت ژنی که برای اصلاح در عرصه تولید مثل، زایش و یا تولید شیر بیشتر استفاده می‌شود ادامه یابد؛ ولی در ترانس ژنیک، الان انتخاب می‌کنید، فورا انتقال می‌دهید و در فاصله کوتاهی می‌توانید نتایج را بررسی کنید.

 

ترانس ژنیک  (transgenic) در ایران

وی یادآور شد: تکنولوژی ترانس ژنیک در ایران به صورت آزمایشگاهی، مجدانه پیگیری و دنبال می‌شود، به‌طوری‌که حتی مخالفان تراریخته هم با تولید آزمایشگاهی آن مخالفتی ندارند. مقام معظم رهبری نیز اعلام کرده‌اند که تحقیقات آن مشکلی ندارد، ولی تولید تجاری و انبوه‌سازی آن در ایران صورت نمی‌گیرد.

وی یادآور شد: در تولید تجاری و انبوه محصولات تراریخته، استفاده از ژن‌های هم خانواده در گیاهان در قالب اصلاح نباتات مطرح نیست، بلکه به‌عنوان مثال از ژن گل رُز در سویا استفاده می‌شود. چنانچه در سال‌های گذشته، موضوع تولید نوعی شیر با آنزیم‌های خاص برای درمان بعضی از بیماری‌ها مثل هموفیلی اعلام شد، الان هم موضوع ترانس ژنیک در بعضی گیاهان برای درمان برخی از بیماری‌های انسانی مطرح می‌باشد.

 

آمار و ارقام تولید محصوات تراریخته چه می‌گویند؟

دکتر ورناصری گفت: گذشته از بحث موافقان و مخالفان تراریخته، واقعیت تولید جهانی محصولاتی چون سویا، ذرت، کلزا و پنبه چیز دیگری است که باید به آن توجه کرد.

وی یادآور شد: 83 درصد از سطح زیر کشت تولید دانه سویا در جهان از بذر تراریخته سویا است که معنی آن این است که حدود 90 درصد تولید دانه سویا، 75 درصد سطح زیر کشت پنبه، 29درصد سطح زیر کشت ذرت  و 24 درصد سطح زیر کشت دانه روغنی کلزا یا کانولا در جهان، تراریخته یا همان ترانس ژنیک است. گفتنی است که کشورهای اصلی تولید کننده که دارای 29درصد سطح زیر کشت ذرت تراریخته می‌‌باشند، صادر کنندگان اصلی نیز هستند.

 

آمار تولید 28 کشور سرآمد (head country) تولید کننده محصولات تراریخته

این محقق در ادامه بحث خود و به استناد آمار مورد قبول جامعه کشاورزی جهانی گفت: آمریکا مقام اول سطح زیر کشت محصولات تراریخته را با 71 میلیون هکتار، و کشور‌های برزیل و آرژانتین به ترتیب با 2/44 و 5/24 میلیون هکتار مقام‌های دوم و سوم سطح زیرکشت محصولات تراریخته را دارند. در آمریکا، علاوه بر ذرت، سویا، پنبه، چغندر قند، یونجه و سیب‌زمینی تراریخته نیز تولید می‌شود. آمریکاییان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده و صادرکننده محصولات کشاورزی تراریخته جهان نیز به شمار می‌روند.

وی افزود: چین، علاوه بر تولید محصولات متعارف غیرتراریخته، وارد کننده عمدۀ محصولات تراریخته نیز به شمار می‌رود. هند 11 میلیون هکتار سطح زیر کشت پنبه تراریخته معادل 97 درصد از پنبه تولیدی خود، کانادا 11 میلیون هکتار بذر تراریخته (اعم از کانولا، ذرت، سویا و چغندر قند) و اسپانیا 90 درصد ذرت تولیدی تراریخته است، که بخش عمده‌ای از ذرت اسپانیا به کشورهای اروپایی صادر می‌شود.

 

18 میلیون کشاورز در 28 کشور عمدۀ وابسته به تولید تراریخته

وی در ادامه بحث خود با ارائه نمودارهای بسیار یادآور شد که موضوع تولید محصولات تراریخته به صورت انبوه و تجاری از سال 1996 تاکنون ادامه دارد.

 هم اکنون از میان 28 کشور عمده (head country)، 18 میلیون کشاورز به دلایل مختلف از جمله افزایش قابل توجه تولید، درگیر موضوع بذرهای تراریخته (ترنس ژنیک) هستند و از 5/1 میلیارد هکتار سطح اراضی قابل کشاورزی دنیا، حدود 181 میلیون هکتار، معادل 12 درصد از آن، زیرکشت محصولات تراریخته است.

دکتر ورناصری در ادامه بحث خود و درمیان انبوه آمار وارقام گردآوری شده گفت: این نکته حائز اهمیت است که از یک میلیارد تن ذرت دانه‌ای تولید شده در جهان، حدود 40 درصد، یعنی 360 میلیون تن ذرت در آمریکا تولید می‌شود که 92 درصد آن تراریخته بوده، و از این میزان علاوه بر مصرف داخل، به کشورهای مختلف نیز صادر می‌‌گردد.

وی گفت: یک شرکت آمریکایی به نام  «مون سان تو» (Monsanto)، بالغ بر 7 هزار ایونت (نمونه‌های آزمایشگاهی تراریخته یا ترانس ژنیک) ذرت را در اختیار دارد که غالب آن‌ها مراحل ریسک را سپری و وارد بحث تجاری و تولید انبوه شده‌اند. دکتر ورناصری افزود: جالب است بدانید که متوسط تولید ذرت در آمریکا و در واحد سطح 6/10 تن و این عدد در برزیل، 6/5 تن می‌باشد. در کشور ما متوسط تولید ذرت 5/2 تا 3 تن در هکتار است که در عرصه رقابت‌های جهانی درحوزه ایجاد امنیت غذایی قابل تامل است. این در شرایطی است که ما برای اداره صنعت دام و طیور خود، هر ساله به حدود 5 تا 5/5 میلیون تن ذرت نیاز داریم و به این منظور اقدام به واردات حدود 4 میلیون تن ذرت می‌کنیم.

 

چگونگی طی مراحل ریسک دانه‌های ترانس ژنتیک برای تجاری‌سازی

دکتر ورناصری با ارائه نموداری از ایونت‌های موجود (گونه‌های تراریخته) در سطح دنیا و موسسات مختلف خصوصی و دولتی یادآور شد: ایونت‌ها به سادگی وارد مزارع نمی‌شوند. این موضوع از سال 1996 تا 2015 که آمارش موجود است، طی مراحل بسیار دشوار آزمایش‌های فارمی و تحقیقات گسترده عبور از ریسک و خطرآفرینی برای مصرف‌کننده، تاییدیه تولید انبوه می‌گیرند. به همین ترتیب اگر ایونتی در آزمایشگاه به وجود آمد، به‌سادگی در مزارع مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.

 

مخالفان و موافقان تراریخته

این استاد دانشگاه گفت: محصولات تراریخته مخالفان جدی در محافل مختلف دانشگاهی و مراکز تحقیقاتی و علمی، به ویژه فضاهای سیاسی، اجتماعی و محیط‌زیستی دارد. مخالفت‌ها عمدتا بر اساس فرضیه‌هایی بر پایه نگرانی برای آینده شکل گرفته است؛ به عنوان مثال گفته می‌شود وقتی در یک موجودی سه میلیارد ژن وجود دارد و ما هم تمامی خواص این سه میلیارد ژن را نمی‌دانیم، چه تضمینی هست که ژن‌های وارد شده در اثر جهش و موارد دیگر برای اکوسیستم مشکلاتی ایجاد نکنند و یا فلان آیتم از میلیاردها ژن واکنشی زیان آور نداشته باشد؟ در مقابل، موافقان می‌گویند ما ارزیابی خطر را انجام داده‌ایم! در 20 سال گذشته این تکنولوژی جدید وارد عرصه تولید محصولات کشاورزی شده است و تاکنون با خطری جدی مواجه نشده‌ایم. طبعا مخالفان می‌بایست در چارچوب یک طرح تحقیقاتی، آزمایشگاهی موضوع را مطالعه و نتایج آن را اعلام کنند اما این‌که سه کشور عمده تولید کننده و در عین حال صادر کننده ذرت، سویا و کلزا، خود نیز مصرف کننده این محصولات هستند، نوعی اطمینان خاطر ایجاد می‌کند که مرحله آزمون ریسک این محصولات صورت گرفته است.

 به هر حال هر چه که هست، این واقعیت جهانی محصولات تراریخته (GMO) می‌باشد که در عرصه امنیت غذایی با آن مواجه هستیم.

دکتر ورناصری در پایان، همچنین به نکته قابل توجهی از قول طرفداران تراریخته اشاره کرد و گفت: طرفداران تراریخته بر صرفه‌جویی قابل توجه در اراضی کشاورزی با وجود افزایش تولید که موجب حفظ محیط‌زیست می‌شود تاکید دارند. وی یادآور شد: طرفداران تراریخته ادعا می‌کنند حداقل 500 میلیون کیلوگرم مصرف آفت‌کش‌ها از سال 1996 تا 2012، به دلیل استفاده از بذور تراریخته که مقاوم در مقابل آفات بوده‌اند، کاهش یافته است و تولید CO2 طی یکسال در اثر تولیدات تراریخته قریب به 28 میلیارد کیلوگرم کم شده است، یعنی برابر با حذف 12 میلیون و 400 هزار خودرو در طول سال که این گاز سمی را تولید می‌کنند، و اگر محصولات تراریخته نبود، می‌بایست حداقل 132 میلیون هکتار به سطح زمین‌های زراعی افزوده می‌شد که ناگزیر بخشی از آن‌ها، امحای جنگل‌ها و مراتع را در پی داشت.

ایشان به ضرورت استفاده بهینه از تکنولوژی‌های روز دنیا و البته نظارت و کنترل دقیق بر روش‌های اجرا اشاره کرد و افزود: نکته مهم این‌ است که در صورت عدم پردازش صحیح و استفاده از تکنولوژی‌های روز، به ناچار صرفا مصرف‌کننده نهایی محصول تکنولوژی‌ها خواهیم شد و درخصوص تولید محصولات نیز موضوع ترانس ژنیک در کنار سایر اقدامات تکنولوژیکی در حال انجام می‌باشد، از جمله این‌که در دنیا موضوعات gene editing (ویرایش ژنی) به سرعت در حال گسترش می‌باشد که تحت عنوان CRISPR  از آن یاد می‌شود، لذا طبیعتا جامعه علمی و تجاری کشور بایستی در راستای افزایش امنیت غذایی به جنبه‌های مختلف این تکنولوژی‌ها توجه نشان دهند. در پایان این گفت‌وگو مقرر شد که در نشست بعدی، بقیه بحث و آمار و ارقام تحقیق شده مورد مداقه و چالش قرار گیرد.