En   /  Tr
01 مهر 1396 - 23 Sep 2017

ماهنامه دام وکشت وصنعت/شماره :200/ ماه:آذر/سال 1395

مهندس میروحید قاسمی

مقدمه:

با وجود سابقه طولانی پرورش ماهی در استخر، مدت زمان تكثیر مصنوعی ماهیـان چندان طولانی نیست. اولین گام در لقاح مصنوعی به وسیله دانشمند آلمانی لدویك یاوبی (1711-1784) برداشته شد. او از ماهی ماده ونر قزل‌آلای آماده بصورت جداگانه تخم واسپرم به دست آورد وآن‌ها را با هم مخلوط كرد كه این اولین لقاح مصنوعی تخم ماهی بود. در مورد ماهیـان پرورشی گرمابـی در سال 1930 مولـدین آماده از محل‌های تخم ریزی طبیعی صید و لقاح مصنوعی داده شدند، اما القاء تخم‌ریزی به مولدین با روش تزریق , در سال 1934 به وسیله زیست شناسان برزیلی آغاز شد و بعد در آسیـا واروپـا وآمریكای شمالی توسعه یافت. در سال 1958 مولـدین كپور نقره‌ای و سرگُنده پرورش یافته در استخرهای خاكی با تزریق عصاره غده هیپوفیز ماهی كپـور معمولی به صورت مصنوعی تكثیـر شدند و در حال حاضر مولـدین ماهیـان مختلف با استفاده از هورمـون‌های مصنـوعی وغده هیپوفیز ماهیان در سطح وسیع مورد تكثیر مصنوعی قرار می‌گیرند.

كمبود منابع آبي در كشور ما و نياز مردم به مواد پروتئيني سالم باعث شده است تا بهره‌برداري دو يا چند منظوره از منابع آب همواره مورد توجه قرار گيرد كه پرورش ماهي يكي از آن‌ها مي‌باشد.

ماهيان پرورشي از لحاظ دامنه تحمل دمايي به دو گروه سردابي و گرمابي تقسيم مي‌شوند. ماهيان سردابي در 12-18 درجه سانتيگراد و ماهيان گرمابي در 20-27 درجه سانتيگراد بهترين رشد را دارند.

ماهيان گرمابي چهار گونه‌اند که شامل: كپور معمولي، آمور، فيتوفاك و سرگُنده مي‌باشند كه به سه گونه اخير اصطلاحا كپور ماهيان چيني گفته مي‌شود. تنها گونه ماهي سردابي كه در ايران پرورش داده مي‌شود ماهي قزل‌آلاي رنگين كمان است كه در اصطلاح عاميانه به آن قزل‌آلا گفته مي‌شود.

شرايط فيزيكو شيميايي مناسب آب جهت پرورش قزل‌آلا:

الف) دما

دماي مناسب جهت پرورش قزل‌آلا 12-18 درجه سانتيگراد است. البته مناسب‌ترين دما براي پرورش اين ماهي 15 درجه سانتيگراد است. دماي بالاتر و پايين‌تر از اين محدوده باعث كاهش رشد مي‌شود و دماي بالاتر از 24 درجه موجب تلفات مي‌گردد.

ب) PH يا اسيديته آب

PH مناسب جهت پرورش قزل‌آلا 6.8- 8.4 مي‌باشد. PH خارج از اين محدوده باعث تلفات مي‌شود.

ج) اكسيژن محلول

ميزان اكسيزن محلول در آب به فاكتورهاي متعددي از جمله ارتفاع، دما، شوري و... بستگي دارد، اما در هر حال اكسيژن خروجي نبايد كمتر از 5 ميليگرم در ليتر باشد. جهت افزايش اكسيژن محلول راه‌هاي متعددی وجود دارد که از آن جمله استفاده از هواده‌ها در استخر‌ها می‌باشد.

د) شوري

به‌طور كلي افزايش شوري آب موجب كاهش درجه اشباع اكسيژن مي‌شود. آب‌هاي شيرين داراي شوري ppt1-0.1 مي‌باشند و ماهي قزل‌آلا تا شوري ppt 30 را تحمل مي‌كند. شوري به ميزان ppt 10 براي پرورش قزل‌آلا مناسب است.

هـ) شفافيت

قزل‌آلا یک ماهي شكارچي و گوشتخوار است و به همين دليل شفافيت آب تاثير به‌سزايي در رشد آن دارد. به عبارت ديگر ماهي بايد غذاي خود را ببيند تا آن‌را بخورد. به‌طور كلي در پرورش قزل‌آلا شفافيت بايد تا كف استخر تامين شده باشد و ميزان مواد معلق آن بايد كمتر از 30 ميليگرم در ليتر باشد.

منابع آب جهت پرورش قزل‌آلا

ماهي قزل‌آلا به طرق مختلف و در منابع آبي مختلف پرورش داده مي‌شود. چشمه‌ها، رودخانه‌ها، قنوات و چاههاي كشاورزي از مهم‌ترين منابع پرورش قزل‌آلا در كشور مي‌باشند.

 

ساخت استخرهاي پرورشي:

در ساخت استخرها بايد نكاتي را مد نظر داشت:

- شيب زمين به گونه‌اي باشد كه آب به حالت ثقلي از استخر خارج گردد و نياز به صرف هزينه نباشد.

- ورودي و خروجي استخر به‌طور صحيح ساخته شود. خروجي بايد به صورت سه شياره ساخته شود تا بتوان اولا سطح آب را در استخر بسته به شرايط تنظيم نمود و ثانيا آب كف استخر خارج گردد.

- آب قبل از وارد شدن به استخر به بالاي برجك هواده منتقل شود تا گازهاي مضر از آب جدا شوند.

- شيب 2درصد براي استخرها (ورودي به خروجي) در نظر گرفته شود تا فضولات كف همراه با جريان آب از استخر خارج شوند.

بچه ماهي قزل‌آلا را مي‌توان در تمام طول سال در مزارع رهاسازي نمود. وزن رهاسازي بهتر است حدود 10 گرم باشد تا هم دوره پرورش خيلي طولاني نشود و هم تلفات كمتر شود. (تلفات در وزن زير 10 گرم بيشتر است) تعداد ماهي رهاسازي شده بستگي به مقدار دبي آب و وزن هدف دارد. به‌طور كلي به ازاي 7 ليتر در ثانيه مي‌توان يك تن ماهي برداشت نمود حال اگر وزن هدف 400 گرم باشد براي توليد يك تن ماهي به 2500 قطعه بچه ماهي نياز است. 10-15درصد هم بايد به عنوان تلفات در نظر گرفت.

ظرفيت و تناژ پرورش بستگي به آب ورودي دارد و بر اين اساس تعداد استخرها نيز متفاوت است ولي در هر حال چنانچه شيب زمين اجازه بدهد براي اينكه بتوان حداكثر استفاده از آب را نمود، استخرها در در دو يا سه رديف و يا حتي بيشتر احداث مي‌شوند. به‌طوري‌كه استخرهاي بچه ماهي در رديف اول، پيش پرواري در رديف دوم و ماهيان پرواري در رديف سوم و آماده صيد قرار مي‌گيرند. براي بهترين بازده، ارتفاع ريزش آب از يك رديف به رديف بعدي  حدود 70 سانتيمتر مي‌باشد. ديواره‌هاي بين استخرها بايد به  شكلي باشد كه بتوان براي غذادهي وصيد بر روي آن‌ها حركت كرد.

غذا دهي:

اگر مزرعه‌اي به بهترين شكل ممكن ساخته شود و بهترين بچه ماهي هم در آن رهاسازي گردد اما مديريت تغذيه در آن اعمال نشود، مسلما اين مركز به سودآوري نخواهد رسيد.انتخاب نوع غذا و مقدار جيره روزانه مهمترين اصل در زمينه غذادهي مي‌باشند. تعداد دفعات غذادهي نيز بستگي به وزن ماهي دارد به طوريكه بچه ماهي‌هاي حدود 10 گرم تا 6 بار در روز و ماهيان پرواري 1تا 2 بار در روز غذادهي مي‌شوند.

در پرورش ماهي، تامين غذا بيشترين هزينه توليد را دارد. پس هرچه بتوان در اين قسمت مديريت بهتري اعمال نمود سودآوري كار بيشتر خواهد شد. براي اينكار بايد به يك سري نكات توجه كرد:

 

- با محاسبه ميانگين وزني ماهيان و مشخص كردن مقدار ماهي موجود در استخر(بيومس) و دماي آب، مقدار دقيق غذاي روزانه  مشخص شود.

- از مكمل‌هاي معدني و ويتاميني در جيره غذايي استفاده شود.

- نحوه غذا دهي بايد به شكلي باشد تا همه ماهيان استخر از غذا استفاده نمايند و غذا هدر نرود.

- غذاي مورد نياز بايد در مكاني خنك و دور از نور مستقيم خورشيد قرار داشته باشد و هنگام خريد غذا حتما به تاريخ توليد و مصرف آن توجه شود.

- پاكتهاي غذا بايد بر روي پالت چوبي قرار گيرد.

- تهويه انبار به نحو مطلوب انجام گيرد.

رقم‌بندي:

رقم‌بندي از جمله كارهايي است كه معمولا در همه استخرهاي پرورش ماهي صورت مي‌گيرد. علت آن هم اين است كه چون در زمان تغذيه امکان دارد غذا به تمام ماهي‌ها به‌طور يكسان نرسد و يا در زمان رهاسازي بچه ماهي‌ها يك دست نبوده باشند، پس از مدتي در ماهي‌ها اختلاف وزن ديده مي‌شود كه در اين صورت بايد ماهي‌ها رقم‌بندي شوند، يعني ماهي‌هاي كوچك و بزرگ از يكديگر جدا شوند. مهم‌ترين دلايل آن بدين شرح است:

- به دليل ريز و درشت بودن ماهي‌ها و خطا در ميانگين وزني، محاسبه جيره غذايي دقيق نخواهد بود.

- ماهي‌هاي كوچكتر در رقابت غذايي با ماهي‌هاي بزرگتر موفق نيستند، بنابراين رشد نخواهند كرد يا رشد بسيار كندي خواهند داشت.

بهداشت:

رعايت نكات بهداشتي در امر پرورش ماهي تضمين كننده بقا و سودآوري يك مركز پرورشي خواهد بود و با بكارگيري و توجه بــه يكسري مسائل كوچك مي‌توان از بروز مشكلات بزرگ جلوگيري نمود.

مشاهده شناي غيرطبيعي مي‌تواند علامت شروع يك بيماري باشد كه بايد سريعا به اطلاع كارشناس شيلات برسد.

هرگونه تلفات در استخر بايد سريعا از استخر خارج و به‌طور بهداشتي  دفن گردد. البته تلفات موردي، طبيعي است. در صورت استمرار تلفات يا تلفات با حجم بالا حتما بايد مراتب را به اطلاع كارشناسان شيلات رساند. استفاده از مكمل‌هاي ويتاميني باعث مقاومت ماهي‌ها در برابر بيماري‌ها شده و به‌طور قابل ملاحظه‌اي از بروز بيماري و تلفات ناشي از آن جلوگيري مي‌نمايد.

افزايش توليد در واحد سطح:

با توجه به كمبود منابع آبي و ادامه روند خشكسالي و همچنين افزايش جمعيت و تقاضاي روز افزون ماهي، يكي از راههاي افزايش توليد استفاده از امكانات جانبي براي افزايش توليد در واحد سطح مي‌باشد. هواده ، مديا و دستگاه‌هاي فيلتراسيون از جمله اين امكانات مي‌باشند. ساده‌ترين و كم هزينه‌ترين آن‌ها هواده‌ها مي‌باشند. امروزه هواده‌هاي بسيار متنوع با عملكردهاي مختلف وجود دارد. معروفترين آن‌ها هواده اسپلش مي‌باشد كه كاربرد اين هواده در استخرها مي‌تواند به ميزان 10 تا 20 درصد بر حلاليت اكسيژن اضافه مي‌كند.

مشكلي كه اين قبيل هواده‌ها دارند اين است كه اين قبيل هواده‌ها مي‌توانند فضولات ماهي‌ها را به ذرات ريز تبديل نموده كه حذف آن‌ها از استخر مشكل و تاثير نامطلوبي بر روي طعم و مزه ماهي مي‌گذارد.

به همين منظور دستگاه‌هاي مخلوط كننده اكسيژن جهت مزارع پرورش ماهي پيشنهاد مي‌گردد. مزاياي اين دستگاهها نسبت به هواده به‌طور مختصر عبارت است از:

- حلاليت اكسيژن آب به ميزان 4 تا 6 برابر

- افزايش توليد ماهي به ميزان 4 برابر حالت معمول كه با رهاسازي لايه‌اي اين ميزان به 8 برابر خواهد رسيد.

- كاهش ضريب تبديل غذايي از 2 در سيستم‌هاي سنتي به 1/1



نظرخواهی درباره این مطلب



No Avatar

نویسنده این مطلب:

بدون نویسنده